Connect with us

YAZILAR

TÜRKİYE’DE SEÇİMLER CUMHURBAŞKANLIĞI VE MİLLETVEKİLLİĞİ SEÇİMLERİ (1876’DAN 24 HAZİRAN 2018’E)

 

Türkiye’de 1946’dan bugüne seçim sistemleri

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), 12 Mart gece saatlerinde kabul ettiği “ittifak tasarısı” ile seçim sisteminde önemli değişiklikler yaptı.

Yapılan yeni düzenlemelerle, partilerin genel seçimlere ittifak yaparak girmesinin önü açıldı.

Aynı zaman ittifak yapan partiler için seçim barajının parti bazında değil, ittifakın toplam oylarına göre uygulanması düzenlemesi getirildi.

Milletvekili sayılarının hesaplanmasında ise ülke barajlı D’Hondt Sistemi’nin uygulanmasına devam edilecek.

Türkiye’de, yüzde 10 ülke barajının uygulandığı ilk genel seçim 1983’te yapıldı.

Buna göre, bir partinin Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) milletvekili sokabilmesi için ülke genelindeki oyların en az yüzde 10’unun alması gerekiyor.

Yeni getirilen düzenleme ile bir partinin ittifak içerisinde yer alması halinde, ittifakın toplam oyunun yüzde 10’u geçip geçmediğine bakılacak.

Türkiye’de ilk seçim çok partili hayata geçilmesinin ardından 1946’da yapıldı. Bugüne kadarki toplam genel seçim sayısı ise 19.

Seçim sistemleri temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerine göre değerlendirilirken, üç ana gösterge esas alınıyor;

Seçimin ardından koalisyon ya da tek parti iktidarının kurulmasına bağlı istikrar

Birinci çıkan partinin aldığı oy oranı ile mecliste elde ettiği sandalyenin oranı arasındaki farkın anlatıldığı “aşkın temsil”

Meclis’te temsil edilmeyen oy oranları

Bu üç kritere göre, şu ana kadar uygulanan sistemleri inceledik. Türkiye’de seçimlerde sırasıyla şu sistemler uygulandı:

Seçimlerin Uygulama Sistemleri:

1946-1950-1954-1954’de Liste usulü çoğunluk sistemi,

1961’de D’Hondt Sistemi-Çevre Barajlı,

1965’de Milli Bakiye Sistemi,

1969-1973-1977’de D’Hondt Sistemi-Çevre Barajsız,

1983’de D’Hondt Sistemi-Çift Barajlı (Ülke ve Bölge),

1987-1991’de D’Hondt Sistemi-Çift Barajlı+Kontenjan,

1995-1999-2002-2007-2011-7 Haziran 2015-1 Kasım 2015’de D’Hondt Sistemi-Ülke Barajlı,

Bu sistemlerin özellikleri ise şöyle:

Liste Usulü Çoğunluk SistemiÇok partili ilk seçimlerden 27 Mayıs 1960 darbesine kadar bu sistem uygulandı. Buna göre, her bir seçim çevresi için partiler kendi milletvekili listelerini hazırlıyor ve bir bölgede en yüksek oyu alan partinin listesi kazanmış oluyordu. Türkiye’de uygulaması sırasında her il bir seçim çevresi olarak kabul edilmişti. Bu sisteme en çok büyük partilere büyük avantaj sağladığı eleştirisi yöneltiliyordu.

Milli Bakiye: Yalnızca 1965 seçimlerinde uygulandı. Bu sistem kapsamında, seçim bölgelerinde sonuçlara yansımayan oylar toplanarak, tüm Türkiye genelinde partilere göre dağıtılıyordu. Böylece Türkiye genelinde az oy alan partiler de milletvekili çıkarmayı başarmıştı. Yüzde 3’e yakın oy alan Türkiye İşçi Partisi (TİP) 15; yüzde 2,24 oy alan Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) de 11 milletvekili çıkarmıştı. Bu sistemin en büyük avantajı olarak küçük partilerin de temsil edilmesi gösteriliyor. Sisteme yönelik en büyük eleştiri, hükümet kurulması sürecinde partilerin uzlaşmacı davranmaması halinde istikrarsızlık riskini doğurması.

D’Hondt Sistemi: Belçikalı matematikçi Victor D’Hondt tarafından geliştirilen ve nispi temsil oranlarını belirleyen sistem. Türkiye’de 1965 seçimleri hariç, 1961 yılından bu yana bu sistem uygulanıyor. D’Hondt Sistemi’nde bir seçim bölgesinde partilerin aldığı oy miktarı, o bölgenin milletvekili sayısına ulaşana kadar 1’den başlayarak bölünüyor. Partilerin bu bölünmelerle elde ettikleri sayılar en çoktan en aza diziliyor ve milletvekili sayısı dağıtılıyor. Bu hesaplama, bölgedeki milletvekili sayısına ulaşılana kadar devam ediyor. D’Hondt Sistemi de kendi içinde ülke veya bölge barajlı ve barajsız olmak üzere üçe ayrılıyor:

Barajsız: Burada başka kriterlere girmeden, bölünme yoluyla elde edilen oy miktarlarına göre dağılım yapılıyor:

Bölge Barajı: Her seçim çevresinde bir partinin milletvekili çıkarabilmesi için oy sayısı, oranı ya da ondalık birim olarak bir baraj belirleniyor ve bunun altında kalan partiler hesaplamaya dahil edilmiyor.

Ülke Barajı: Ülke genelinde oy oranı belli bir düzeyin altında kalan partiler ve yeni düzenlemeyle ittifaklar milletvekili çıkaramıyor. Türkiye’de şu an yüzde 10 ülke barajıyla birlikte D’Hont Nispi Temsil Sistemi uygulanıyor.

Sistemde değişikliklere neden ihtiyaç duyuluyor?siyasi ihtiyaçlar oluşturuyor.

İlk seçimler 1946’da Liste Usulü Çoğunluk sistemiyle yapıldı. Bu sistem, 1960 yılına kadar devam etti ve bu sistemle yapılan seçimlerin ardından tek partili hükümetler kuruldu.

1960 darbesiyle birlikte nispi temsile dayanan Çevre Barajlı D’Hondt sistemi uygulamaya konuldu.Bu sistemle yapılan ilk genel seçimlerde, 1961 yılında İsmet İnönü önderliğindeki Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) birinci oldu ancak parlamentoda çoğunluğu elde edemedi.

Seçimlerin ardından İnönü’nün başkanlığındaki CHP ile Ragıp Gümüşpala liderliğindeki Adalet Partisi (AP) arasında bir koalisyon hükümeti kuruldu.

1965 yılında birçok kişiye göre temsil adaletinin en ciddi şekilde sağlandığı Milli Bakiye ve 1970’lerde de Barajsız d’Hondt sistemleri uygulandı.Özellikle 1970’li yıllarda partilerin TBMM’de mutlak çoğunluğu elde edememesinin koalisyon hükümetleri dönemini başlatması ve hükümet kurma süreçlerinde yaşanan sıkıntılar nedeniyle sistemde bir kez daha değişikliğe gidildi.Bu değişikliği ise 1980 askeri darbesi sonrası oluşturulan askeri yönetim hayata geçirdi. Böylece önce bölge ve yüzde 10’luk ülke barajını içeren Çift Barajlı sistem uygulandı. Daha sonra bölge barajı kaldırıldı.Barajlı sistemin ilk kez uygulandığı 1983’ten bu yana yapılan 10 genel seçimin altısının ardından tek parti hükümeti kurulurken, dördünden ise bir parti mutlak çoğunluğu ele alamadı. 7 Haziran 2015’teki genel seçimlerde hiçbir partinin TBMM’de çoğunluğu elde edememesinin ardından Cumhuriyet tarihinde ilk kez bir yılda ikinci kez yeniden 1 Kasım 2015 tarihinde genel seçim yapıldı.

Türkiye’nin İlk Seçimi 1876 Yılında Yapıldı

Türkiye Tarihi’nin ilk seçimleri bundan tam 135 yıl önce gerçekleştirildi.1876’da yeni parlamenter sisteme geçen Osmanlı Devleti’nin ilk meclisine 130 üye seçildi. Seçilen üyelerden 69’u Müslüman, 46’sı Gayrimüslim vatandaşlardan oluşuyordu.

İlk Seçim 1816’da Yapıldı

Osmanlı Devleti 23 Aralık 1876 tarihinde Meşrutiyetin ilanı ile parlamenter sisteme geçmişti. Yürürlüğe konan Kanun-i Esasi adlı anayasa ile Meclis-i Umumi adlı iki ayrı meclisten oluşan bir meclis kurulması kabul edildi. Bunlardan birisi üyelerini padişahın seçtiği ve görev süresinin hayat boyu olduğu Heyet-i Ayan (üye sayısı mebusanın 1/3’ü kadar olacak) diğeri ise üyelerinin halk tarafından seçileceği Heyet-i Mebusan’dır.

Seçim çalışmaları meşrutiyetin ilanından önce başlatılmış ancak 1877 Mart’ın da tamamlanabilmiştir. Ortada bir seçim kanunu olmadığı için seçimler Sadrazam Mithat Paşa’nın hazırlayıp bakanlara ve padişaha onaylattığı Talimat-ı Muvakkate’nin belirlediği esaslara göre yapılmıştı. Talimat-ı Muvakkate’nin başlıca esasları şöyleydi:

Mebus sayısı 130 olacak (başlangıçta 120 olarak belirlenmişti, II.Abdülhamit 130’a çıkardı), bu mebusların en az 1/3’ü gayri Müslim olacaktı

Seçimler iki dereceli olacaktı. Önce birinciler oy kullanacak sonra seçilen ikinciler mebusları belirleyecekti. (Zamanın kısıtlı olması nedeniyle İstanbul için ayrı taşra için ayrı bir seçim sistemi uygulandı)

Vilayetlerde mebuslar, vilayet, liva ve kazaların idare meclisleri azları tarafından seçilecekti. (İstanbul’da halk seçecek bir üst maddede adı geçen uygulama)

Seçme ve seçilme şartları ise şu şekildeydi :

Taşrada seçmen olmak için; İdare meclisi üyesi olmak, Osmanlı vatandaşı olmak, 25 yaşında ve erkek olmak, emlak sahibi olmak.

İstanbul’da seçmen olmak için; idare meclisi üyesi olma şartı yoktur. Fakat en az iki yıldır İstanbul’da oturma şartı vardır. Askerlerden ise en az mülazım(teğmen) rütbesinde olmak zorundaydılar.

Seçilme şartları ise;Dürüst, güvenilir ve ahlaklı olmak, Türkçe bilmek, 25 yaşını doldurmuş ve erkek olmak, cinayet ve siyasi suçtan mahkum olmamak, memleketinde az çok emlaki bulunmak, Osmanlı vatandaşı olmak.

İlk Mecliste 69 Müslüman Var

Meclis-i Mebusan’ın 130 üyeliği için yapılan ilk genel seçim sonunda ilk meclis 69 Müslüman (Hepsi Türk değil) ve 46 Gayrimüslim olmak üzere toplam 115 (değişik kaynaklarda 117 olduğu da söylenir) milletvekili ile açılmıştı. Bazı vilayetlerden hiç milletvekili gelmemişti. Çünkü bazı yarı bağımsız eyaletler kendilerini milletvekili seçme zorunluluğunda hissetmemişlerdi. (Mısır, Tunus, Necit, Umman, Romanya, Sırbistan, Sisam, Karadağ gibi.)

Meclis-i Mebusan’ın açılışı tüm hazırlıklar tamamlandıktan sonra 19 Mart 1877 tarihinde padişah II.Abdülhamit’in huzurunda Dolmabahçe sarayının büyük salonunda gerçekleştirildi. Açılışa Avrupa’dan da bir çok kişi ve gazeteci iştirak etmişlerdi.MabeynBaşkatibi Sait Paşa padişahın açış konuşmasını okurken dışarıda da atılan toplalarla bu gün kutlanıyordu.

Rus Savaşı Nedeniyle Meclis Kapatıldı.

Açılış töreninin arkasından Ayan ve Meclis-i Mebusan üyeleri, eski Darülfünun binasında kendilerine ayrılan bölümlerde çalışmalarına başlamışlardır. Padişah II.Abdülhamit’in isteği ile Meclis-i Mebusan başkanlığına Ahmet Vefik Paşa, Meclis-i Ayan başkanlığına ise Server Paşa getirildiler.

Bu ilk meclisin üyeleri vilayet idare meclisi üyeleri arasından olduğu için kendi memleketlerinin varlıklı ve kültürlü kişileri idiler. Farklı etnik kökenlerden, dinlerden, mezheplerden gelmelerine rağmen nezaket kuralları içerisinde gayet uyumlu çalışmışlardır. Ancak bu meclisin çalışma süresi oldukça kısa oldu. Osmanlı-Rus savaşı nedeniyle 28 Haziran 1877 tarihinde bu ilk meclis tatil edildi. Meclisin ikinci dönemi ise yeni seçilen milletvekilleri ile 13 Aralık 1877 tarihinde aynı usulle yeniden seçilen milletvekilleri ile açıldı.

Ancak Osmanlı Devleti birinci dönemde yakaladığı uyumu bir daha bulamadı. Yeni dönem Müslüman ve gayri Müslim milletvekillerinin gruplaşmaları nedeniyle olumlu sonuçlar ortaya koyamadı. Padişah II. Abdülhamit Rusların Yeşilköy önlerine kadar geldiği bir dönem de 13 Şubat 1878 tarihinde Kanuni Esasi’nin kendisine verdiği yetki ile Meclis-i Mebusan-ı süresiz tatil etti.

Continue Reading

Facebook

Öne çıkanlar