fbpx

Tarihi Kütahya Kışlası ve hapishanesi

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında kent hafızasının en önemli parçalarından olan Kütahya Kışlası ve hapishanesi, Tanzimat sonrası Kütahya'da inşa edilen en önemli yapılardandır. Hiçbiri günümüze ulaşamayan bu eserler artık yalnızca eski fotoğraflarda yaşamaktadırlar.

3 dakikada okunabilir

Dedelerimizden ninelerimizden, belli bir yaştaki akrabalarımızdan, komşu ve tanıdıklarımızdan Kütahya Kışlasını ve Kışla Meydanını hepimiz duymuşuzdur. Kütahya Sarayının ön tarafında, Küçük Hasan Efendizade Bahçesi olarak anılan yerde bulunan Kütahya Kışlası, eskilerin “kışla meydanı” ve “kadıçayırı” olarak andığı bugünkü Zafer Meydanında yer almaktaydı. Malumunuz, şimdi yerinde otopark ve kafeteryaların bulunduğu alanda yakın zamana kadar belediye binası yer alıyordu. Bir zamanlar eski belediye binasının işgal ettiği alanda Osmanlı döneminden kalma Kütahya Kışlası yer alıyordu.

Kışlanın dış kapısı ve önünden geçen Behdi Çayı
Kışla giriş kapısı ve üstte meclis odası
Kışlanın avlusu

Bir külliye şeklinde inşa edilen kışlanın inşa sürecinde planında değişikler olmuş ve yapı küçültülmüş ve cami inşa edilmemiştir. Askeri mimari gereği ana binasının cephelerindeki pencere dizileri dışında bir mimari iddiası bulunmamaktaydı. Yapının doğusunda bahçeler ve çayırlık alanlar bulunmakla birlikte Mutasarrıf Giritli Ahmet Fuat Paşa zamanında burada dikilen çamlar sayesinde Çamlıbahçe adını almıştır. Kütahya Kışlasına ait birkaç parça kitabe Kütahya Müzesinde saklanmaktadır. Kitabelerden biri, kışlanın tarihlendirilmesi açısından önemli bilgiler vermektedir.

Şehinşah-ı Cihan Abdülmecid Han eyleyip ihsan
Redif-i askeri mansuruna kışla yapdı pek ala
Acep mimar kudreti sureta… ihale
…Şevket-i Şahaneyi resmeylemiş ziba

Kitabe içindeki anlatımdan, Sultan Abdülmecid’in (1839-1861) tahta geçişinden kısa bir süre sonra yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Kışlaya ait diğer bir kitabe ise Sultan II. Abdülhamid dönemine aittir. Bu kitabenin kışlanın onarımıyla ilgili olduğu düşünülmektedir.

Kışla ve çevresinin bir görünümü

1849 yılında Türkiye’ye sığınan Macar ve Leh mülteciler Kütahya’da ilk burada ağırlanmışlardır. Bu mültecilerin arasında meşhur Lajos Kossuth’da vardı. Kossuth’un burada ağırlanması vesilesiyle kışlanın bir gravürü de London News gazetesinde yayınlanmıştır.

London News’te yayınlanan 1851 tarihli Kütahya Kışlası gravürü

Giritli Ahmet Fuat Paşa’nın mutasarrıflığı zamanında kentin ağırlık merkezlerinden biri olan kışla, çevresindeki diğer yapılarla birlikte bir kompleks oluşturmaktaydı. Bünyesinde, Daire-i Askeriye, Emrazı Zühreviye, Hastane ve Cephane gibi bölümler de bulunmaktaydı. Bu bölümler, ayrı binalara sahip olup ana kışla yapısının arkasında konumlanmaktaydı. Bu yapılar topluluğu içinden dikkat çekici bir mimariye sahip olan Daire-i Askeriye binası Hv. P. Kd. Albay İhsan Tokaş zamanında (1978-1985) yıktırılmış ve yenisi yapılmıştır.

1899 yılında Mutasarrıf Giritli Ahmet Fuat Paşa döneminde inşa edilen Daire-i Askeriye binası
1899 yılında Mutasarrıf Giritli Ahmet Fuat Paşa döneminde inşa edilen Daire-i Askeriye binası
19. yüzyıl sonunda inşa edilmiş olan ve savaş zamanında
hastane olarak kullanılan Askeri Mahfel binası
15 Mart 1839 tarihli arşiv belgesinde yer alan kışla planı
Kütahya Kışlası ve çevresindeki yapılar topluluğunu gösteren bir harita

Hapishane

Günümüzde şehirlerin dışında olmasına alışık olduğumuz hapishaneler eski dönemlerde kentlerin içinde de bulunabiliyordu. Yeşil Caminin bitişiğinde bulunan ve 19. yüzyıl Kütahya’sının en önemli yapılarından biri olan Kütahya Hapishanesi hakkında pek az bilgi ve belgeye sahibiz. 1890-1893 yılları arasında inşa edilen yapının doğrudan hapishane olarak yapılmış olması dikkat çekicidir. Bir yangın sonucu harap hale gelen ve ardından ortadan kaldırılan yapı II. Mahmud ve II. Abdülmecid devrinin mimari özelliklerini göstermektedir. Yapının ortada avlusu bulunan iki katlı bir yapı olduğu gözlemlenmektedir.

Kütahya Hapishanesi (sağda) Yeşil Cami ve genel şehir manzarası

Hemen yanında bulunan Yeşil Caminin inşa sırasından buradaki mahkumlar çalıştırmıştır. İstanbul Üniversite Kütüphanesinde Yeşil Cami ile ilgili fotoğraf albümünde hapishane binası da kenardan görülebilmektedir. Bunlar haricinde başkaca bilgi bulunmayan Kütahya Hapishanesi belediye başkanı Abdurrahman Karaa (1963- 1977 döneminde ortadan kaldırıldıktan sonra yerini kapsayan alan yeni kurulan pazar yerinin içinde kalmıştır. Günümüzde pazar yeri de ortadan kaldırılmış olup yerine bir meydan yapılması beklenmektedir.

Kütahya Hapishanesi ve Yeşil Caminin bir görünümü

İsmail Germiyanoğlu

1998, Kütahya. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü ve Eskişehir Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Kültürel Miras ve Turizm Bölümlerinde okumuştur. 2020 yılında, Kütahya Kalesi Kurtarma Kazısı’nda gönüllü olarak staj görmüş, 2021 yılı kazı döneminde de aynı kurtarma kazısında çalışmıştır.

error: Content is protected !!